CAGનું પૂરું નામ કોમ્પ્ટ્રોલર એન્ડ ઓડિટર જનરલ ઓફ ઇન્ડિયા છે.CAG સરકારના ચીફ ઓડિટર હોય છે.CAG હકીકતમાં લોકશાહી તંત્રમાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. સામાન્ય ભાષામાં સમજીએ તો પ્રજા દ્વારા ચૂંટવામાં આવેલી સરકાર તેમના એટલે કે પ્રજાના ફંડને યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરે છે કે કેમ તે નક્કી કરવાનું કામ CAG કરે છે,CAG તેના રિપોર્ટ રજૂ કરીને સાચી માહિતી જણાવે છે.
જાણો CAG નું બંધારણ:
CAG એ ભારતના બંધારણ દ્વારા સ્થાપિત એક ઓથોરિટી છે અને જેમાં સરકારની દખલગીરી હોતી નથી.CAG સરકારની આવક અને ખર્ચ પર નજર રાખવા માટે બનાવવામાં આવી છે.દેશના રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા CAGની નિમણૂક કરવામાં આવે છે અને તેને પદથી હટાવવા હોય તો સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશને જે રીતે પદ પરથી હટાવવાની પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે તે જ પ્રક્રિયા અનુસરવી પડે છે.
જાણો CAGને પગાર કોણ ચૂકવે છે:
તેમના પગાર અને સેવાઓ સંસદ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે અને નિમણૂક પછી તેને એવી રીતે બદલી શકાતી નથી કે જેનાથી નુકસાન થાય. CAGની ઓફિસનો વહીવટી ખર્ચ ભારતના કોન્સોલિડેટેડ ફંડમાંથી લેવામાં આવે છે.
CAG પોતાનો રિપોર્ટ ક્યાં રજૂ કરે છે:
CAG પોતાનો અહેવાલ સંસદની અને વિધાનસભાઓની અનેક સમિતિઓ જેમ કે પબ્લિક એકાઉન્ટસ કમિટી અને કમિટી ઓન પબ્લિક અન્ડર ટેકિંગ્સને આપે છે. આ સમિતિઓ અહેવાલની ચકાસણી કરે છે અને તેમાં તમામ પોલિસીનું પાલન કરવામાં આવ્યું છે કે કેમ તે નક્કી કરે છે.
CAG નિષ્પક્ષ અહેવાલ કેવી રીતે આપે છે:
CAG તે પણ જુએ છે કે કોઈ સરકારી સંસ્થા દ્વારા કોઈ ગેરરીતિ થઈ છે કે નહીં.ત્યારબાદ આ બાબતને સંસદમાં ચર્ચા માટે રજૂ કરવામાં આવે છે અને તેના પર કાર્યવાહી કરવામાં આવે છે.નિષ્ણાતોના મતે તેમની મુખ્ય ભૂમિકા કેન્દ્ર અને રાજ્યના તમામ સરકારી વિભાગો અને કચેરીઓના ખાતાઓનું ઓડિટ અને તપાસ કરવાની છે.
મોટાભાગે CAG કઈ સંસ્થાઓનું ઓડિટ કરી રિપોર્ટ આપે છે:
આ વિભાગો અને કચેરીઓમાં રેલ્વે, પોસ્ટ અને ટેલિકોમનો પણ સમાવેશ થાય છે.CAG સરકારની પોતાની કંપનીઓ અથવા સરકાર દ્વારા ફાઇનાન્સ કરાયેલી કંપનીઓના ખાતાઓની પણ ચકાસણી કરે છે.કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકાર હસ્તક આશરે 1,500 પબ્લિક કોમર્શ્ય્લ કંપનીઓ અને 400 જેટલી નોન કોમર્શ્ય્લ બોડીઝ અને ઓથોરિટીઝ આવે છે.યુનિયન અને સ્ટેટ રેવન્યુ તરફથી ફાઈનાન્સ મેળવતી 4400 ઓથોરિટી અને બોડી કેગના અન્ડરમાં આવે છે.CAGના ઓડિટને બે કેટેગરીમાં વહેંચવામાં આવ્યું છે – રેગ્યુલેટરી ઓડિટ અને પરફોર્મન્સ ઓડિટ. રેગ્યુલેટરી ઓડિટ (જેને કમ્પ્લાયન્સ ઓડિટ પણ કહેવામાં આવે છે),તેમાં ફાઈનાન્શ્યલ સ્ટેટમેન્ટસનું એનાલિસિસ કરવામાં આવે છે અને એવું ચકાસવામાં આવે છે કે તમામ નિયમો અને કાયદાઓનું પાલન કરવામાં આવ્યું છે કે નહીં.પરફોર્મન્સ ઓડિટમાં CAG તપાસ કરે છે કે સરકારી યોજના શરૂ કરવાનો ઉદ્દેશ ઓછામાં ઓછો ખર્ચ કરીને પૂરો થયો છે કે નહીં.
CAG એ રજૂ કરેલા રિપોર્ટના આધારે ક્યાં ક્યાં મુદ્દે વિવાદ ઉભો થયો હતો:
CAGના રિપોર્ટને આધારે આ પહેલા રાફેલ ડીલ, કોલસાની જમીનનું વિતરણ,ટેલિકોમ સ્પેક્ટ્રમનું ડિસ્ટ્રીબ્યુશન,અલ્ટ્રા મેગા પાવર પ્રોજેક્ટ્સ અને દિલ્હી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ ઉપર પોતાના અહેવાલ ઉપરાંત હાલમાં અમદાવાદમાં બનેલ 1200 બેડની હોસ્પિટલની ડિઝાઇન અંગે તેમજ ફાયર સેફટીમાં બેદરકારી,કોરોના સમયે દવાની કાળા બજારી,જનતાની હાલાકી,તો સાથે સાથે દૂષિત પાણી, હોસ્પિટલ નામે શોભના ગાંઠિયા અને વિક્સના નામે અનેક ચોંકાવનારા ખુલાસા જનતા સામે મૂક્યાં છે.
