મુંબઈ : વૈશ્વિક સ્તરે આર્થિક અનિશ્ચિતતા, ક્રૂડ ઓઇલના ઊંચા ભાવ અને ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ વચ્ચે ભારતીય અર્થતંત્ર માટે સારા સમાચાર સામે આવ્યા છે.આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાં ભંડોળ (આઈએમએફ)એ ભારતના આર્થિક વિકાસ દરના અંદાજમાં વધારો કરીને તેને 7 ટકા કર્યો છે.અગાઉ આ અંદાજ 6.4 ટકા હતો. ભારતના અર્થતંત્રમાં ઘરેલું માંગની મજબૂત સ્થિતિ અને સેવા ક્ષેત્રની સતત વૃદ્ધિને ધ્યાનમાં રાખીને આ સુધારો કરવામાં આવ્યો છે.આ ફેરફાર દર્શાવે છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અનેક પડકારો હોવા છતાં ભારતનો આર્થિક વિકાસ અપેક્ષા કરતાં વધુ મજબૂત રહેવાની શક્યતા છે.આઈએમએફના ઓક્ટોબરના વિશ્વ આર્થિક દૃષ્ટિકોણ અહેવાલમાં ભારતના વિકાસ દર અંગે વધુ આશાવાદી વલણ રજૂ કરવામાં આવ્યું છે.સંસ્થાએ આગામી નાણાકીય વર્ષ માટેના વિકાસના અંદાજમાં પણ વધારો કર્યો છે.નાણાકીય વર્ષ 2027-28 માટે અગાઉ 6.7 ટકાનો વિકાસ દર રહેવાની ધારણા હતી, જેને વધારીને 7 ટકા કરવામાં આવી છે.આ અંદાજો સૂચવે છે કે ભારતની આર્થિક ગતિ વર્તમાન વર્ષ પૂરતી મર્યાદિત રહેવાને બદલે આગામી વર્ષોમાં પણ જળવાઈ રહેવાની સંભાવના છે.
ભારતીય અર્થતંત્રની મજબૂતી પાછળ અનેક પરિબળો કામ કરી રહ્યાં છે.દેશમાં વપરાશની માંગ,સેવાઓની પ્રવૃત્તિ, સ્થાનિક બજારનું વિસ્તરણ અને આર્થિક સુધારાઓ વિકાસને ટેકો આપી રહ્યાં છે.ભારતનું વિશાળ ઘરેલું બજાર વૈશ્વિક માંગમાં ઘટાડો થાય ત્યારે પણ અર્થતંત્રને અમુક અંશે સ્થિરતા પ્રદાન કરે છે.બીજી તરફ, માહિતી અને પ્રૌદ્યોગિકી,નાણાકીય સેવાઓ વેપાર,પરિવહન તથા અન્ય સેવા આધારિત ક્ષેત્રોની પ્રવૃત્તિ પણ આર્થિક વિકાસમાં મહત્ત્વપૂર્ણ યોગદાન આપી રહી છે.
ભારતના વિકાસ દર અંગેના અંદાજમાં સુધારો કરનાર આઈએમએફ એકમાત્ર સંસ્થા નથી.અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સંસ્થાઓ અને આર્થિક વિશ્લેષણ કરતી સંસ્થાઓએ પણ ભારતની વિકાસ ક્ષમતાને ધ્યાનમાં રાખીને પોતાના અનુમાનોમાં ફેરફાર કર્યા છે. ભારતીય અર્થતંત્રમાં ઘરેલું માંગની સ્થિરતા અને આર્થિક પ્રવૃત્તિમાં જોવા મળતી તેજી વિકાસના મુખ્ય આધાર તરીકે ઉભરી રહી છે.આર્થિક વિકાસમાં વધારો થાય તો તેની અસર રોજગાર, રોકાણ, ઉદ્યોગોનું વિસ્તરણ અને ગ્રાહકોના ખર્ચ પર પણ પડી શકે છે.જોકે, આ લાભ કેટલો વ્યાપક રહેશે તે રોજગાર સર્જન, આવકમાં વધારો અને વિવિધ ક્ષેત્રોની કામગીરી પર આધારિત રહેશે.
ભારતીય રિઝર્વ બેન્કે પણ દેશના આર્થિક વિકાસ અંગે સકારાત્મક અંદાજ રજૂ કર્યો છે.આપેલી વિગતો અનુસાર, રિઝર્વ બેન્કે પોતાના વિકાસના અંદાજમાં વધારો કરીને તેને 7.1 ટકા કર્યો છે.આઈએમએફ અને રિઝર્વ બેન્કના અંદાજોમાં થોડો તફાવત હોવા છતાં બંને સંસ્થાઓ ભારતીય અર્થતંત્રની વૃદ્ધિ અંગે મજબૂત સંભાવનાઓ દર્શાવે છે.આ અંદાજો નીતિ ઘડનારાઓ, રોકાણકારો અને ઉદ્યોગો માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તેના આધારે ભવિષ્યના રોકાણ, ઉત્પાદન અને આર્થિક આયોજન અંગે નિર્ણયો લેવામાં આવે છે.
ભારતની આર્થિક પ્રગતિ માટે અનુકૂળ લોકસાંખ્યિક માળખું પણ મહત્ત્વનું પરિબળ છે.વિશાળ યુવા વસ્તી,વધતો મધ્યમ વર્ગ,ગ્રાહકોની વધતી જરૂરિયાતો અને વિસ્તરતું સ્થાનિક બજાર લાંબા ગાળે આર્થિક વિકાસની તકો ઊભી કરે છે. આ ઉપરાંત, રસ્તા,રેલવે,બંદરો,વીજળી અને ડિજિટલ માળખામાં થઈ રહેલા રોકાણથી ઉદ્યોગો તથા વેપારને ટેકો મળી રહ્યો છે. માળખાકીય સુવિધાઓમાં સુધારો થવાથી માલસામાનની હેરફેરનો ખર્ચ ઘટાડી શકાય છે અને વ્યવસાય માટે નવી તકો ઊભી થઈ શકે છે.જોકે, વિકાસના અંદાજમાં થયેલો વધારો ભારત સામેના આર્થિક જોખમોને સંપૂર્ણપણે દૂર કરતો નથી.ક્રૂડ ઓઇલના ઊંચા ભાવ ભારત માટે મહત્ત્વનો પડકાર છે, કારણ કે દેશ પોતાની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાત દ્વારા પૂરો કરે છે.આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલ મોંઘું થાય તો આયાત બિલમાં વધારો થઈ શકે છે.તેની અસર પરિવહન ખર્ચ, ઉત્પાદન ખર્ચ અને મોંઘવારી પર પડી શકે છે.જો ઊર્જા ખર્ચ લાંબા સમય સુધી ઊંચો રહે, તો તે ઉદ્યોગોની નફાકારકતા અને ગ્રાહકોની ખર્ચ કરવાની ક્ષમતાને પણ અસર કરી શકે છે.
વૈશ્વિક સ્તરે ચાલી રહેલા સંઘર્ષો, વેપાર સંબંધિત અનિશ્ચિતતા અને નાણાકીય બજારોમાં થતી વધઘટ પણ ભારતના વિકાસ માટે જોખમ ઊભાં કરી શકે છે.આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં માંગ નબળી પડે તો ભારતીય નિકાસ પર અસર થઈ શકે છે. બીજી તરફ, વિદેશી રોકાણના પ્રવાહમાં ફેરફારથી ચલણ અને નાણાકીય બજારોમાં અસ્થિરતા ઊભી થઈ શકે છે.તેથી વિકાસના અંદાજમાં સુધારો થયો હોવા છતાં આર્થિક નીતિઓમાં સ્થિરતા જાળવવી અને મોંઘવારી પર નિયંત્રણ રાખવું જરૂરી રહેશે.આઈએમએફએ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અંગેના પોતાના અંદાજમાં પણ સુધારો કર્યો છે.ચાલુ વર્ષ માટે વૈશ્વિક આર્થિક વિકાસનો અંદાજ અગાઉના 3 ટકાથી વધારીને 3.1 ટકા કરવામાં આવ્યો છે.તેમ છતાં વૈશ્વિક વિકાસની ગતિ ભારતની સરખામણીએ ધીમી રહેવાની ધારણા છે.અહેવાલમાં અમેરિકાના અર્થતંત્રનો વિકાસ દર 2.3 ટકા રહેવાનો અંદાજ દર્શાવવામાં આવ્યો છે જ્યારે ચીન માટે 4.5 ટકાનો વિકાસ દર અનુમાનિત છે.યુરોનો ઉપયોગ કરતા યુરોપીય દેશોમાં વિકાસની ગતિ પ્રમાણમાં ધીમી રહેવાની ધારણા છે.આઈએમએફના અંદાજ મુજબ, ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં વધારો વૈશ્વિક મોંઘવારીને પણ અસર કરી શકે છે.ઊર્જાના ભાવ ઊંચા રહે તો પરિવહન, ઉત્પાદન અને અન્ય સેવાઓના ખર્ચમાં વધારો થઈ શકે છે.પરિણામે વિવિધ દેશોની કેન્દ્રીય બેન્કો માટે મોંઘવારીને નિયંત્રિત રાખવી વધુ પડકારજનક બની શકે છે.ઊંચા વ્યાજદર લાંબા સમય સુધી જળવાઈ રહે તો રોકાણ અને વપરાશની ગતિ પર પણ અસર થઈ શકે છે.આ સમગ્ર પરિસ્થિતિમાં ભારતના વિકાસ દરનો અંદાજ 7 ટકા સુધી વધારવામાં આવવો દેશના અર્થતંત્ર માટે સકારાત્મક સંકેત છે.મજબૂત ઘરેલું માંગ, સેવા ક્ષેત્રની કામગીરી, માળખાકીય રોકાણ અને વિશાળ બજાર ભારતને વૈશ્વિક પડકારો વચ્ચે વિકાસની ગતિ જાળવવામાં મદદ કરી રહ્યાં છે.જોકે, લાંબા ગાળે આ ગતિ જાળવવા માટે રોજગારની તકો વધારવી, ઉત્પાદન ક્ષેત્રને મજબૂત બનાવવું, ઊર્જા પરની આયાત નિર્ભરતા ઘટાડવી અને મોંઘવારીને નિયંત્રણમાં રાખવી મહત્ત્વપૂર્ણ રહેશે.ભારત માટે હવે મુખ્ય પડકાર માત્ર ઊંચો વિકાસ દર હાંસલ કરવાનો જ નહીં, પરંતુ આ વિકાસના લાભો સમાજના વિવિધ વર્ગો સુધી પહોંચાડવાનો પણ રહેશે.
