નવી દિલ્હી : ઇસ્લામ ધર્મ અપનાવનાર હિન્દુ પછાત વર્ગના લોકો અન્ય પછાત વર્ગ (ઓબીસી) હેઠળ અનામતનો લાભ આપમેળે મેળવી શકે નહીં તેવો મહત્ત્વનો ચુકાદો સુપ્રીમ કોર્ટે આપ્યો છે. 15 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ અદાલતે મદ્રાસ હાઈકોર્ટના અગાઉના નિર્ણયને યથાવત્ રાખતાં સ્પષ્ટ કર્યું કે માત્ર ધર્મ પરિવર્તન કરવાથી કોઈ વ્યક્તિને અનામતના લાભો મેળવવાનો આપમેળે અધિકાર મળતો નથી.આ માટે સંબંધિત કાયદાકીય જોગવાઈઓ અને સામાજિક પછાતપણાને લગતા પૂરતા આધાર જરૂરી છે.આ મામલો તામિલનાડુ સરકારના એ નિર્ણય સાથે જોડાયેલો હતો,જેમાં ઇસ્લામ અપનાવનારા કેટલાક લોકોને પછાત વર્ગના મુસ્લિમ સમુદાયની શ્રેણીમાં સામેલ કરવાના નિર્ણયને પડકારવામાં આવ્યો હતો.મદ્રાસ હાઈકોર્ટે સરકારના આદેશને રદ કર્યો હતો.આ નિર્ણય સામે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલો દાખલ કરવામાં આવી હતી, જેને સર્વોચ્ચ અદાલતે ફગાવી દીધી હતી.મામલાની સુનાવણી દરમિયાન અનામતના લાભો નક્કી કરવા માટે માત્ર ધર્મને આધાર બનાવવાના બદલે સામાજિક અને શૈક્ષણિક પછાતપણાના પુરાવા તથા લાગુ પડતા કાયદાનું પાલન જરૂરી હોવાના મુદ્દાને મહત્ત્વ આપવામાં આવ્યું હતું.અનામતની વ્યવસ્થા ઐતિહાસિક રીતે વંચિત રહેલા સમુદાયોને સમાન તક આપવા માટે ઊભી કરવામાં આવી છે.તેથી કોઈ વ્યક્તિ ધર્મ બદલે ત્યારે તેને ચોક્કસ પછાત વર્ગના લાભો આપવાનો નિર્ણય આપમેળે લઈ શકાય નહીં.
તામિલનાડુમાં આ વિવાદ ત્યારે ઊભો થયો હતો,જ્યારે રાજ્ય સરકારના વહીવટી આદેશ હેઠળ અગાઉ હિન્દુ પછાત વર્ગમાં સમાવિષ્ટ કેટલાક લોકોને ઇસ્લામ સ્વીકાર્યા પછી પછાત વર્ગના મુસ્લિમોની શ્રેણીમાં સ્થાન આપવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી.અરજદારોની દલીલ હતી કે આવી રીતે નવા જૂથોનો સમાવેશ કરવાથી પહેલેથી જ પછાત વર્ગ તરીકે માન્યતા ધરાવતા સમુદાયોને મળતી અનામતની તકો પર અસર પડી શકે છે.મદ્રાસ હાઈકોર્ટે પોતાના નિર્ણયમાં જણાવ્યું હતું કે પછાત વર્ગોની ઓળખ અને વર્ગીકરણ માટે યોગ્ય પ્રક્રિયા તથા આધાર જરૂરી છે.રાજ્ય સરકાર મનસ્વી રીતે કોઈ જૂથને પછાત વર્ગમાં સામેલ કરી શકે નહીં. આ પ્રકારના નિર્ણય માટે પછાત વર્ગ પંચની ભલામણો,સર્વેક્ષણ અને સામાજિક-શૈક્ષણિક સ્થિતિને લગતા પુરાવા મહત્ત્વ ધરાવે છે.ભારતીય બંધારણની કલમ 25 દરેક વ્યક્તિને અંતરાત્માની સ્વતંત્રતા અને ધર્મ પાળવાની,આચરવાની તથા પ્રચાર કરવાની સ્વતંત્રતા આપે છે.જોકે, ધર્મ સ્વીકારવાનો કે બદલવાનો અધિકાર અને અનામત મેળવવાની પાત્રતા બે અલગ કાનૂની બાબતો છે.અનામતનો લાભ મેળવવા માટે સંબંધિત વર્ગમાં સમાવેશની કાયદેસરની શરતો પૂર્ણ કરવી જરૂરી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણયથી પછાત વર્ગોની યાદીમાં સમાવેશ કરવા માટેની પ્રક્રિયા અને તેના કાયદાકીય આધાર અંગે ફરી ચર્ચા શરૂ થઈ છે.ખાસ કરીને ધર્માંતરણ બાદ વ્યક્તિની સામાજિક ઓળખ, પછાતપણાની સ્થિતિ અને અનામત માટેની પાત્રતા કેવી રીતે નક્કી કરવી, તે મુદ્દાઓ મહત્ત્વના બન્યા છે.આ ચુકાદાનો મુખ્ય અર્થ એ છે કે ધર્મ પરિવર્તનના આધારે ઓબીસી અનામતનો હક આપમેળે ઊભો થતો નથી.સંબંધિત વ્યક્તિ કે સમુદાયની પાત્રતા લાગુ કાયદા, માન્ય વર્ગીકરણ અને જરૂરી સામાજિક-શૈક્ષણિક આધારના આધારે નક્કી થવાની રહેશે.સુપ્રીમ કોર્ટે મદ્રાસ હાઈકોર્ટનો નિર્ણય યથાવત્ રાખીને અનામતની વ્યવસ્થામાં કાયદાકીય પ્રક્રિયા અને પાત્રતાના માપદંડોનું મહત્ત્વ ફરી સ્પષ્ટ કર્યું છે.
