ગુજરાતમાં ઓક્ટોબર મહિનો અડધાથી વધુ પસાર થઈ ગયો છે, છતાં શિયાળાની શરૂઆતના કોઈ સંકેત દેખાતા નથી.સામાન્ય રીતે આ સમયગાળામાં વાતાવરણમાં ઠંડક અનુભવાવા લાગે છે,પરંતુ રાજ્યના અનેક વિસ્તારોમાં ઉનાળા જેવી ગરમી પડી રહી છે.લાંબા ગાળાના તાપમાનના અભ્યાસમાં પણ ગુજરાતમાં ગરમ દિવસો અને ગરમ રાતોની સંખ્યામાં વધારો થતો હોવાનું સામે આવ્યું છે.આ સ્થિતિ રાજ્યના હવામાનમાં થઈ રહેલા પરિવર્તન અને વધતા તાપમાન તરફ ધ્યાન દોરે છે.
ભારતીય હવામાન વિભાગ અને ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદના નિષ્ણાતોના અભ્યાસ પર આધારિત સંશોધન અહેવાલમાં ગુજરાતના તાપમાનના વલણનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે.વર્ષ 1955થી 2025 સુધીના તાપમાનના આંકડાઓના અભ્યાસ સાથે જોડાયેલા આ સંશોધનનાં તારણો આંતરરાષ્ટ્રીય જર્નલ ઑફ ક્લાઇમેટોલોજીમાં પ્રકાશિત થયાં છે.તેમાં રાજ્યમાં ઊંચા તાપમાનવાળા દિવસો અને રાતોની સંખ્યામાં લાંબા ગાળે વધારો થતો હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું છે.અભ્યાસના તારણો અનુસાર, વર્ષ 1951થી 2025 દરમિયાન દરેક દાયકામાં 35 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી વધુ મહત્તમ તાપમાન નોંધાવતા દિવસોની સંખ્યામાં સરેરાશ 2.3 દિવસનો વધારો થયો છે.આ જ સમયગાળામાં રાત્રિનું તાપમાન પણ ઊંચું રહેવાની સ્થિતિ વધી છે. 20 ડિગ્રી સેલ્સિયસ અથવા તેનાથી વધુ લઘુત્તમ તાપમાન ધરાવતી રાતોની સંખ્યામાં દર દાયકામાં સરેરાશ 1.5 દિવસનો વધારો નોંધાયો છે.આ તારણો દર્શાવે છે કે ગરમીની અસર માત્ર દિવસના તાપમાન સુધી મર્યાદિત નથી.રાત્રે પણ તાપમાન ઊંચું રહેતાં વાતાવરણને ઠંડું થવા માટે ઓછો સમય મળે છે.પરિણામે લોકો માટે ગરમીમાંથી રાહત મેળવવી મુશ્કેલ બની શકે છે.ખાસ કરીને સતત ઊંચા તાપમાનનો સામનો કરતા વિસ્તારોમાં આરોગ્ય, પાણીની જરૂરિયાત અને વીજળીના વપરાશ પર દબાણ વધી શકે છે.
ગુજરાતમાં હાલની સ્થિતિ પણ આકરી ગરમીનો અનુભવ કરાવી રહી છે.છેલ્લા છ દિવસથી રાજકોટ અને ભુજ જેવા શહેરોમાં તાપમાન 40 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી પહોંચી રહ્યું છે.અમદાવાદ સહિત રાજ્યના અનેક હવામાન મથકો પર મહત્તમ તાપમાન 37 ડિગ્રી કે તેથી વધુ નોંધાઈ રહ્યું છે.ઓક્ટોબરના અંતિમ દિવસો નજીક આવી રહ્યા હોવા છતાં ગરમીનો પ્રકોપ યથાવત્ રહેતાં લોકો પરેશાન છે.સામાન્ય રીતે ચોમાસાની વિદાય બાદ ઓક્ટોબરમાં ધીમે ધીમે ઠંડક વધવાની શરૂઆત થાય વહેલી સવારે અને મોડી રાત્રે હળવી ઠંડીનો અનુભવ થવા લાગે છે.આ વર્ષે અનેક વિસ્તારોમાં દિવસ દરમિયાન તીવ્ર ગરમી અનુભવાતાં મોસમી ફેરફારો અંગે ચર્ચા વધી છે.ઊંચું તાપમાન ખેતી, પાણીના સંસાધનો અને સામાન્ય જનજીવન માટે પડકાર ઊભો કરી શકે છે.દરમિયાન અલ નીનો અને વૈશ્વિક તાપમાનવૃદ્ધિની સંયુક્ત અસર આગામી મહિનાઓના હવામાનને પ્રભાવિત કરી શકે છે.ક્લાઇમેટ ટ્રેન્ડ્સના અહેવાલમાં આગામી ઉનાળામાં ઊંચા તાપમાન અને નવા રેકોર્ડ બનવાની શક્યતા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.આ પરિસ્થિતિમાં ફેબ્રુઆરી 2027થી જ ઉનાળા જેવી ગરમીનો અનુભવ થવાની સંભાવના પણ ચર્ચામાં છે.
અલ નીનોની અસરને કારણે પ્રશાંત મહાસાગરના તાપમાનમાં ફેરફાર થાય છે, જે વૈશ્વિક હવામાનની સ્થિતિને પ્રભાવિત કરી શકે છે.અહેવાલમાં ઑક્ટોબરથી ડિસેમ્બર 2026 દરમિયાન અલ નીનોની સ્થિતિ અત્યંત મજબૂત રહેવાની 83 ટકા સંભાવના દર્શાવવામાં આવી છે.તેની અસર ફેબ્રુઆરી 2027 સુધી ચાલુ રહેવાની શક્યતા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.વૈશ્વિક તાપમાનવૃદ્ધિ સાથે તેની સંયુક્ત અસર આગામી મહિનાઓમાં ગરમી વધારી શકે છે.આ વર્ષે ચોમાસામાં ઓછો વરસાદ પડવાથી પણ ખેતી અને જળસંસાધનો સામે પડકારો ઊભા થયા છે.અહેવાલમાં દેશના ચોમાસાના વરસાદમાં સામાન્ય કરતાં આશરે 13 ટકાની ઘટનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.ઓછા વરસાદની અસર જળાશયોમાં ઉપલબ્ધ પાણી, ભૂગર્ભજળના સ્તર અને જમીનમાં રહેલા ભેજ પર પડી શકે છે.આવી સ્થિતિમાં શિયાળુ પાકના વાવેતર અને ઉત્પાદનને અસર થવાની શક્યતા રહે છે.ત્યારબાદ ઉનાળુ પાક માટે પણ પાણીની ઉપલબ્ધતા મહત્વનો મુદ્દો બની શકે છે.
નિષ્ણાતોના મતે, વધતા તાપમાનને માત્ર અસામાન્ય હવામાનની ઘટના તરીકે જોવાને બદલે તેના લાંબા ગાળાના પડકારોનો સામનો કરવાની તૈયારી જરૂરી છે.ગરમીની લહેર સામે રક્ષણ માટે હીટ ઍક્શન પ્લાન અમલમાં મૂકવા, આરોગ્ય સેવાઓને સજ્જ રાખવા, પીવાના પાણીની વ્યવસ્થા મજબૂત કરવા અને વધુ જોખમ ધરાવતા લોકો માટે જરૂરી પગલાં લેવા મહત્વપૂર્ણ છે.ગુજરાતમાં ગરમ દિવસો અને ઊંચા રાત્રિ તાપમાનની વધતી સંખ્યા હવામાનમાં થઈ રહેલા પરિવર્તનનો ગંભીર સંકેત છે.આગામી મહિનાઓમાં તાપમાન કેવું રહેશે તેના પર હવામાનની સ્થિતિની સાથે અલ નીનોની અસર પણ મહત્વની રહેશે. વધતી ગરમી સામે સમયસર આયોજન કરવું હવે આરોગ્ય, ખેતી અને પાણીની સુરક્ષા માટે જરૂરી બન્યું છે.
