સુરત : નવરાત્રી એટલે માતાજીની આરાધના, ભક્તિ અને ગરબાની પરંપરાનો પર્વ. આજના સમયમાં વિશાળ મેદાનો,રંગબેરંગી રોશની, આધુનિક સંગીત અને ભવ્ય આયોજન સાથે ગરબાની ઉજવણી થતી જોવા મળે છે.જોકે, સુરતના જૂના કોટ વિસ્તારમાં આવેલા ભવાની વડ ખાતે આજે પણ ગરબાની એવી પરંપરા જીવંત છે,જે શહેરના જૂના ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક વારસાની યાદ અપાવે છે. સ્થાનિક લોકવાયકા મુજબ, આશરે 450 વર્ષ જૂના ભવાની માતાજીના મંદિર સાથે સુરતમાં શેરી ગરબાની શરૂઆતની પરંપરા જોડાયેલી છે.નવરાત્રી દરમિયાન ભવાની વડ ખાતે આવેલા ભવાની માતાજીના મંદિરમાં ત્રીજના દિવસે સાલગીરીનો અવસર ઉજવાય છે.આ પ્રસંગે મંદિરની ધાર્મિક પરંપરા અને વર્ષોથી ચાલી આવતી આરાધનાનું વિશેષ મહત્ત્વ જોવા મળે છે. સમય બદલાયો છે ગરબાની ઉજવણીની રીત બદલાઈ છે, પરંતુ અહીં તાળીઓના તાલે માતાજીની સ્તુતિ સાથે ગરબા રમવાની પરંપરા આજે પણ જાળવી રાખવામાં આવી છે.
ભવાની વડથી શરૂ થઈ હોવાની માન્યતા
જૂના સુરતની ઓળખ માત્ર વેપાર અને ઔદ્યોગિક વિકાસ પૂરતી મર્યાદિત નથી.શહેરની પોળો,શેરીઓ,પ્રાચીન મંદિરો અને તહેવારો સાથે જોડાયેલી પરંપરાઓ પણ તેની સાંસ્કૃતિક ઓળખનો મહત્ત્વનો ભાગ છે.ભવાની વડનું મંદિર આવી જ એક પરંપરા સાથે જોડાયેલું છે.સ્થાનિક લોકવાયકા અનુસાર, અગાઉ નવરાત્રી દરમિયાન ભવાની માતાજીની આરાધના માટે અહીં લોકો એકત્ર થતા અને તાળીઓના તાલે પરંપરાગત ગરબા રમતા હતા.આ પ્રકારની સામૂહિક ઉજવણી ધીમે ધીમે શહેરની અન્ય શેરીઓ અને પોળોમાં પણ પ્રચલિત થઈ હોવાની માન્યતા છે.જોકે, સુરતમાં શેરી ગરબાની શરૂઆત ચોક્કસપણે આ જ સ્થળેથી થઈ હતી તેવા દાવાને ઐતિહાસિક દસ્તાવેજોથી સમર્થન મળવું જરૂરી છે.હાલ આ પરંપરા મુખ્યત્વે સ્થાનિક માન્યતા અને પેઢી દર પેઢી મળતી માહિતીના આધારે ઓળખાય છે.ભવાની વડ ખાતે ગરબો માત્ર નૃત્ય કે મનોરંજનનો કાર્યક્રમ નથી.અહીં માતાજીની સ્તુતિ, ભક્તિભાવ અને સ્થાનિક લોકોની સામૂહિક ભાગીદારીને વિશેષ સ્થાન મળ્યું છે.આ જ કારણ છે કે આધુનિક ગરબાના વધતા પ્રભાવ વચ્ચે પણ આ સ્થળની પરંપરા જૂના સુરતના સાંસ્કૃતિક વારસાની યાદ અપાવે છે.
સાત પેઢીથી પૂજાની પરંપરા આગળ ધપાવતો પરિવાર
મંદિરની પરંપરા સાથે અહીં પૂજારી પરિવારનો ઇતિહાસ પણ જોડાયેલો છે. મંદિરના પૂજારી રોશન ગોસ્વામીના જણાવ્યા અનુસાર, તેમના પરિવારની સાત પેઢીઓ સુધી ભવાની માતાજીની પૂજા-અર્ચનાની જવાબદારી નિભાવવામાં આવી હતી. હવે તેઓ આઠમી પેઢી તરીકે આ ધાર્મિક પરંપરાને આગળ વધારી રહ્યા છે.
પેઢી દર પેઢી આગળ વધતી આવી પરંપરાઓમાં માત્ર ધાર્મિક વિધિઓનું જ નહીં, પરંતુ સ્થાનિક ઇતિહાસ, સામાજિક સંબંધો અને સાંસ્કૃતિક સ્મૃતિઓનું પણ જતન થતું હોય છે. ભવાની માતાજીના મંદિર સાથે જોડાયેલી માહિતી પણ પરિવારના વડીલો પાસેથી નવી પેઢી સુધી પહોંચતી રહી છે.
મંદિરના પૂજારી પરિવાર પાસેથી મળતી માહિતી મુજબ, ભવાની વડનું ધાર્મિક મહત્ત્વ લાંબા સમયથી જળવાયેલું છે. જોકે, મંદિરના ચોક્કસ સ્થાપનાકાળ અને તેની સાથે જોડાયેલી ઐતિહાસિક ઘટનાઓ અંગેની વિગતોને દસ્તાવેજી પુરાવાઓના આધારે વધુ પ્રમાણિત કરવાની જરૂરિયાત રહે છે.
આધુનિક ગરબાની વચ્ચે પરંપરાગત ઉજવણીની અલગ ઓળખ
છેલ્લાં વર્ષોમાં નવરાત્રીની ઉજવણીના સ્વરૂપમાં મોટો ફેરફાર જોવા મળ્યો છે. મોટા ગરબા મહોત્સવો, ધ્વનિ-પ્રકાશની વ્યવસ્થા, ગાયક કલાકારો અને આધુનિક સંગીતે ગરબાને વિશાળ મંચ આપ્યો છે. આ આયોજનોમાં મોટી સંખ્યામાં લોકો ભાગ લે છે અને નવરાત્રી સામાજિક મેળાવડાનું પણ મહત્ત્વનું માધ્યમ બની છે.
બીજી તરફ, જૂના સુરતની શેરીઓમાં રમાતા પરંપરાગત ગરબાની ઓળખ અલગ રહી છે. અહીં તાળીઓના તાલે ગરબા રમવા, માતાજીનાં ભક્તિગીતો ગાવાં અને આસપાસના લોકો સાથે મળીને નવરાત્રીની ઉજવણી કરવી એ પરંપરાનો મુખ્ય ભાગ રહ્યો છે.
ભવાની વડ ખાતે પણ આ જ પરંપરાને જાળવવાનો પ્રયાસ જોવા મળે છે. જોકે, અગાઉની સરખામણીએ ગરબામાં જોડાતા લોકોની સંખ્યા ઘટી હોવાની સ્થાનિક સ્તરે ચર્ચા છે. નવરાત્રીના ભવ્ય આયોજનો તરફ લોકોનો વધતો ઝોક, બદલાતી જીવનશૈલી અને નવી પેઢીની પસંદગીઓ જેવા પરિબળો શેરી ગરબાની ભાગીદારીને અસર કરતા હોઈ શકે છે. આ અંગે ચોક્કસ આંકડાકીય માહિતી ઉપલબ્ધ ન હોવાથી ઘટાડાનું પ્રમાણ નક્કી કરી શકાય તેમ નથી.
તેમ છતાં, ભવાની વડના રહેવાસીઓ દ્વારા પરંપરાગત ગરબાની રીત જાળવી રાખવામાં આવી છે. આ પરંપરા દર્શાવે છે કે ગરબાનું મહત્ત્વ માત્ર સંગીત અને નૃત્ય સુધી સીમિત નથી; તે સ્થાનિક સમુદાયની આસ્થા અને સામૂહિક જીવન સાથે પણ જોડાયેલું છે.
છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ સાથે જોડાયેલી લોકવાયકા
ભવાની માતાજીના મંદિર સાથે મરાઠા શાસક છત્રપતિ શિવાજી મહારાજની સ્મૃતિ જોડાયેલી હોવાની લોકવાયકા પણ પ્રચલિત છે.સ્થાનિક માન્યતા અનુસાર, સુરત પરની તેમની અંતિમ ચઢાઈ દરમિયાન તેઓ ભવાની માતાજીના દર્શન કરવા આ મંદિરે આવ્યા હતા અને માતાજીના આશીર્વાદ મેળવ્યા હતા.મંદિર પરિસરમાં તેમણે ‘જય માં ભવાની’ના નારા લગાવ્યા હોવાની વાત પણ સ્થાનિકોમાં કહેવાય છે.
છત્રપતિ શિવાજી મહારાજની આરાધનામાં દેવી ભવાનીનું વિશેષ સ્થાન હોવાનું ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક પરંપરાઓમાં જોવા મળે છે.આ માન્યતાને કારણે મંદિર સાથે જોડાયેલા વારસામાં ધાર્મિક આસ્થા ઉપરાંત ઐતિહાસિક રસ પણ ઉમેરાય છે. જૂના સુરતના લોકો માટે ભવાની વડ માત્ર પૂજાનું સ્થળ નથી,પરંતુ શહેરના ભૂતકાળ સાથે જોડાયેલી યાદોનું કેન્દ્ર પણ છે.
વારસાને સાચવવાની જરૂરિયાત
આશરે 450 વર્ષ જૂની હોવાનું મનાતું ભવાની માતાજીનું મંદિર અને તેની સાથે જોડાયેલી શેરી ગરબાની પરંપરા જૂના સુરતના સાંસ્કૃતિક જીવનની ઓળખ છે.નવરાત્રીની ત્રીજના દિવસે ઉજવાતો સાલગીરીનો પ્રસંગ આ પરંપરાને ફરીથી યાદ કરવાનો અવસર પૂરો પાડે છે.આવા ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક સ્થળોની ઓળખ જાળવવા માટે સ્થાનિક ઇતિહાસનું દસ્તાવેજીકરણ,વડીલો પાસેથી મળતી માહિતીને વ્યવસ્થિત રીતે નોંધવી અને ઉપલબ્ધ જૂના દસ્તાવેજોનું સંશોધન કરવું ઉપયોગી બની શકે છે.તેનાથી લોકવાયકા,ધાર્મિક પરંપરા અને પ્રમાણિત ઇતિહાસ વચ્ચેનો ભેદ સમજવામાં મદદ મળશે.ભવ્ય આયોજનોની લોકપ્રિયતા વચ્ચે ભવાની વડ જેવા સ્થળોએ પરંપરાગત ગરબાની જ્યોત પ્રગટતી રહેવી જૂના સુરતની સાંસ્કૃતિક ઓળખ માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.અહીં તાળીઓના તાલે રમાતો ગરબો માત્ર ભૂતકાળની યાદ નથી,પરંતુ નવી પેઢીને પોતાની સ્થાનિક પરંપરાઓ સાથે જોડવાની તક પણ છે.
સુરતના વિકાસની સાથે શહેરના જૂના વારસાનું જતન થાય તે જરૂરી છે.ભવાની વડની પરંપરા એ વાતનું સ્મરણ કરાવે છે કે કોઈ શહેરની ઓળખ માત્ર તેની આધુનિક ઇમારતો અને ભવ્ય આયોજનોમાં જ નહીં, પરંતુ પેઢીઓથી જળવાયેલી શ્રદ્ધા, લોકપરંપરા અને સામૂહિક સંસ્કૃતિમાં પણ વસે છે.
