પાકિસ્તાને ઈરાન સાથેના બે મહત્ત્વના સરહદી વેપાર માર્ગો અસ્થાયી રૂપે બંધ કરી દેતાં બંને દેશો વચ્ચેના આર્થિક સંબંધો પર અસર થવાની શક્યતા ઊભી થઈ છે. ગબદ-રિમદાન અને તફ્તાન સરહદી માર્ગો પર વ્યાપારી પ્રવૃત્તિઓ અટકાવી દેવામાં આવી છે.આ નિર્ણયથી સરહદની બંને બાજુ માલસામાન ભરેલા અંદાજે 2,000 ટ્રકો ફસાયા છે.એલપીજી,ચોખા,ફળો સહિતની આવશ્યક ચીજવસ્તુઓની હેરફેર ખોરવાતાં પુરવઠા પર પણ અસર થવાની આશંકા છે.પાકિસ્તાનના વાણિજ્ય મંત્રાલયે અગાઉના આદેશમાં ફેરફાર કરીને આ વેપાર માર્ગો પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે.પાકિસ્તાની તંત્રએ સરહદ પર સુરક્ષા વ્યવસ્થા મજબૂત કરવા,તસ્કરી અટકાવવા અને સરહદી વ્યવસ્થાપનને વધુ અસરકારક બનાવવા માટે આ પગલું લીધું હોવાનું જણાવ્યું છે.બલૂચિસ્તાનના સરહદી વિસ્તારોમાં લાંબા સમયથી તસ્કરી અને સુરક્ષાને લગતા પડકારો છે.આ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને સરહદ પારની વેપારી પ્રવૃત્તિઓ પર નિયંત્રણ વધારવામાં આવ્યું છે.
ગબદ-રિમદાન માર્ગ પાકિસ્તાન અને ઈરાન વચ્ચેના વેપાર માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.આ માર્ગે એલપીજી સહિતની ચીજવસ્તુઓની મોટા પ્રમાણમાં હેરફેર થતી હતી. માર્ગ બંધ થવાથી પાકિસ્તાનમાં ઊર્જા પુરવઠાની વ્યવસ્થા પર દબાણ વધી શકે છે.માલસામાનની અવરજવર લાંબા સમય સુધી અટકી રહેશે તો પરિવહન ખર્ચ વધવાની સાથે વેપારીઓને આર્થિક નુકસાન પણ થઈ શકે છે.ક્વેટા ચેમ્બર ઓફ કોમર્સે વેપારીઓને નવી વેપારી ખરીદીના ઓર્ડર આપતી વખતે સાવચેતી રાખવાની સલાહ આપી છે.આ નિર્ણય એવા સમયે લેવામાં આવ્યો છે જ્યારે પાકિસ્તાન અને ઈરાન વચ્ચે વેપાર વધારવાના પ્રયાસો ચાલી રહ્યા હતા. બંને દેશોએ દ્વિપક્ષીય વેપારને વાર્ષિક 10 અબજ ડોલર સુધી પહોંચાડવાનો લક્ષ્યાંક નક્કી કર્યો હતો.તાજેતરમાં યોજાયેલી સંયુક્ત વેપાર સમિતિની બેઠકમાં પણ આ લક્ષ્યાંકને આગળ વધારવાની દિશામાં ચર્ચા થઈ હતી.સરહદી બજારો વિકસાવવા,માલસામાનની આપ-લે માટે વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા ઊભી કરવા અને વેપારને સરળ બનાવવા બંને દેશો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા.પાકિસ્તાન અને ઈરાન વચ્ચે અગાઉ દ્વિપક્ષીય વેપાર આશરે ત્રણ અબજ ડોલર સુધી પહોંચ્યો હતો.બંને દેશો વચ્ચે વીજળીની આપ-લે, નવા સરહદી માર્ગો શરૂ કરવા અને વેપારની પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવાની પણ ચર્ચા થઈ હતી.આ સંજોગોમાં બે મહત્ત્વના વેપાર માર્ગો બંધ થવાથી વેપારી વર્તુળોમાં ચિંતા વધી છે.
અમેરિકા અને સાઉદી અરેબિયાના દબાણને કારણે પાકિસ્તાને આ નિર્ણય લીધો હોવાના દાવા ચર્ચામાં છે,પરંતુ ઉપલબ્ધ વિગતોમાં આ દબાણ અને સરહદી માર્ગો બંધ કરવા વચ્ચે સીધો સંબંધ સ્થાપિત થતો નથી.પાકિસ્તાન તરફથી જાહેર કરવામાં આવેલા કારણોમાં સુરક્ષા, તસ્કરી અટકાવવી અને સરહદ પર નિયંત્રણ મજબૂત બનાવવાનો સમાવેશ થાય છે.ઈરાન પરના આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો પણ બંને દેશો વચ્ચેના વેપારને જટિલ બનાવે છે.ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયે આ ઘટનાને તકનીકી અને સાવચેતી સંબંધિત મુદ્દા તરીકે રજૂ કરી છે.બંને દેશોના અધિકારીઓ વચ્ચે વાતચીત ચાલી રહી છે અને સરહદી વેપાર ફરી શરૂ થાય તે માટે ઉકેલ શોધવાના પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે.મુસાફરોની અવરજવર કેટલીક જગ્યાએ ચાલુ છે, પરંતુ માલસામાનના વેપાર પર પ્રતિબંધની અસર સ્પષ્ટપણે જોવા મળી રહી છે.સરહદી માર્ગો બંધ રહેવાનો સમયગાળો વધશે તો પાકિસ્તાન અને ઈરાન બંનેના વેપારીઓને નુકસાન થઈ શકે છે. ટ્રકોમાં ભરેલો માલ અટવાતાં સંગ્રહ અને પરિવહનનો ખર્ચ વધશે.આવશ્યક ચીજવસ્તુઓના પુરવઠામાં વિક્ષેપ પડે તો સ્થાનિક બજારોમાં કિંમતો પર પણ અસર થઈ શકે છે.
પાકિસ્તાન અને ઈરાન વચ્ચે ભૌગોલિક નિકટતા,સાંસ્કૃતિક સંબંધો અને વેપારી હિતો હોવા છતાં સુરક્ષાના પ્રશ્નો વારંવાર આર્થિક સહકાર સામે પડકાર ઊભો કરે છે.બંને દેશોએ વેપાર વધારવા માટે મોટા લક્ષ્યાંકો જાહેર કર્યા છે,પરંતુ સરહદી અવરજવર પરના નિયંત્રણો આ યોજનાઓની ગતિ ધીમી પાડી શકે છે.હવે બંને દેશો વચ્ચેની વાટાઘાટો અને સરહદી માર્ગો ફરી ખોલવા અંગે લેવાતા નિર્ણય પર વેપારીઓ તથા આવશ્યક ચીજવસ્તુઓના પુરવઠાનો આધાર રહેશે.
