અમેરિકી ડોલર સામે ભારતીય રૂપિયાને વધુ નબળો થતો અટકાવવા ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI)એ મોટા પાયે હસ્તક્ષેપ કર્યો છે.રૂપિયાને ટેકો આપવા બજારમાં ડોલરનું વેચાણ કરવામાં આવતાં દેશના વિદેશી મુદ્રા ભંડાર પર તેની અસર જોવા મળી છે.છેલ્લા છ સપ્તાહમાં ભારતના વિદેશી મુદ્રા ભંડારમાં આશરે 60 અબજ ડોલરનો ઘટાડો નોંધાયો છે.આ દરમિયાન રૂપિયો એક સપ્તાહમાં લગભગ બે ટકા મજબૂત થઈને ડોલર સામે 84.96ના સ્તરે પહોંચ્યો છે. છેલ્લા સાત મહિનામાં રૂપિયાની આ સૌથી મોટી સાપ્તાહિક તેજી ગણાવવામાં આવી રહી છે.રિઝર્વ બેંકના આંકડા પ્રમાણે, 4 સપ્ટેમ્બર, 2026ના રોજ ભારતનું વિદેશી મુદ્રા ભંડાર વધીને 785.706 અબજ ડોલરના રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચ્યું હતું. ત્યારબાદ તેમાં ઘટાડો નોંધાયો હતો અને 9 ઑક્ટોબર સુધીમાં તે ઘટીને 726.027 અબજ ડોલર થયું હતું.આમ, માત્ર છ સપ્તાહમાં વિદેશી મુદ્રા ભંડારમાં 59.679 અબજ ડોલરનો ઘટાડો થયો છે.રૂપિયાની કિંમતમાં ઘટાડો અટકાવવા માટે RBIએ સરકારી બેંકો મારફતે બજારમાં ડોલરનું વેચાણ કર્યું હતું.જ્યારે બજારમાં ડોલરની માગ વધે અને રૂપિયો નબળો પડવા લાગે ત્યારે કેન્દ્રીય બેંક ડોલર વેચીને તેની ઉપલબ્ધતા વધારી શકે છે.આ પગલાથી રૂપિયાના મૂલ્ય પરનું દબાણ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે. જોકે, સતત હસ્તક્ષેપને કારણે વિદેશી મુદ્રા ભંડારમાં રહેલા ડોલરના જથ્થા પર અસર પડે છે.આ વર્ષે રૂપિયો દબાણ હેઠળ રહેવા પાછળ અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય અને સ્થાનિક પરિબળો જવાબદાર રહ્યાં છે.વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડતેલના ભાવમાં વધારો થવાથી ભારતના આયાત બિલમાં વૃદ્ધિ થવાની ચિંતા વધી છે.ભારત પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતોનો મોટો હિસ્સો આયાત દ્વારા પૂરો કરે છે.ક્રૂડતેલ મોંઘું થાય ત્યારે તેલ ખરીદવા માટે વધુ ડોલરની જરૂર પડે છે, જેના કારણે વિદેશી ચલણની માગ વધે છે.
અમેરિકામાં બોન્ડ યીલ્ડમાં થયેલો વધારો પણ ભારતીય ચલણ માટે પડકારરૂપ બન્યો છે.અમેરિકી બોન્ડ પર વળતર વધે ત્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય રોકાણકારો અમેરિકી સંપત્તિઓ તરફ વધુ આકર્ષાઈ શકે છે.આ સ્થિતિમાં ભારત જેવા ઊભરતા બજારોમાંથી વિદેશી રોકાણકારો મૂડી પાછી ખેંચે તો ડોલરની માગ વધે છે અને રૂપિયો નબળો પડી શકે છે.ભારતીય શેરબજારમાંથી વિદેશી રોકાણકારો દ્વારા મૂડી પાછી ખેંચવાની પ્રવૃત્તિએ પણ રૂપિયાના મૂલ્ય પર દબાણ ઊભું કર્યું છે.ચાલુ વર્ષ દરમિયાન રૂપિયામાં આશરે સાત ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો હોવાના આંકડા વચ્ચે RBIએ બજારની અસ્થિરતા ઘટાડવા માટે પગલાં લીધાં છે.તાજેતરના સપ્તાહમાં રૂપિયામાં થયેલી મજબૂતીથી બજારને રાહત મળી છે.જોકે, લાંબા ગાળે રૂપિયાની દિશા ક્રૂડતેલના ભાવ, ડોલરની વૈશ્વિક સ્થિતિ, વિદેશી રોકાણના પ્રવાહ અને ભારતના આયાત-નિકાસના સંતુલન પર નિર્ભર રહેશે.
એનરિચ મનીના આર. પોનમુડીના જણાવ્યા અનુસાર, હાલમાં ડોલર સામે રૂપિયાની ચાલ અંગે બજારમાં સાવચેતીભર્યું વલણ જોવા મળી રહ્યું છે.ડોલરમાં વધુ નબળાઈ આવે અને તેલ કંપનીઓ દ્વારા સીધા બજારમાંથી ડોલરની માગ ઘટે તો રૂપિયાને વધુ ટેકો મળી શકે છે.આ પરિબળો આગામી સમયમાં ચલણ બજારની દિશા નક્કી કરવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ રહેશે.બીજી બાજુ જથ્થાબંધ અને છૂટક મોંઘવારીમાં થયેલા વધારાએ નાણાકીય નીતિ સામે પડકાર ઊભો કર્યો છે.મોંઘવારી વધે ત્યારે વ્યાજદરમાં ઘટાડો કરવાથી કિંમતો પર વધુ દબાણ આવી શકે છે.તેથી RBI માટે વ્યાજદરમાં ઘટાડા અંગે નિર્ણય લેવો મુશ્કેલ બની શકે છે.આગામી 12 મહિનામાં વ્યાજદરમાં વધારો થવાની શક્યતા અંગે પણ ચર્ચા થઈ રહી છે.વિદેશી મુદ્રા ભંડાર દેશની બાહ્ય આર્થિક સ્થિરતા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ સુરક્ષા કવચ છે.તેનો ઉપયોગ આયાતની ચુકવણી, આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય જવાબદારીઓ અને ચલણ બજારમાં અચાનક ઊભી થતી અસ્થિરતાનો સામનો કરવા માટે થઈ શકે છે.રૂપિયાને ટેકો આપવા માટે ભંડારનો ઉપયોગ કરવો RBIના નીતિગત સાધનોમાંનો એક છે,પરંતુ તેની સાથે ભંડારના સ્તર અને બજારની સ્થિતિ વચ્ચે સંતુલન જાળવવું પણ જરૂરી છે.હાલમાં રૂપિયામાં નોંધાયેલી તેજીથી રાહત મળી છે,પરંતુ વૈશ્વિક બજારમાં ઊર્જાના ભાવ,અમેરિકાની નાણાકીય નીતિ અને વિદેશી રોકાણકારોની પ્રવૃત્તિ આગામી સમયમાં ભારતીય ચલણની દિશા નક્કી કરશે.રૂપિયો મજબૂત રહે છે કે ફરી દબાણ હેઠળ આવે છે તે આ પરિબળો પર આધારિત રહેશે.
