ગુજરાતમાં વિકાસના દાવાઓ વચ્ચે ખેડૂતો પર બૅન્ક લોનનું મોટું ભારણ હોવાની વિગતો સામે આવી છે.કેન્દ્ર સરકારના આંકડા અનુસાર, રાજ્યના ખેડૂતો પર કુલ રૂ.1,68,460.93 કરોડનું કૃષિ ધિરાણ બાકી છે. તેમાં રૂ.1,05,097.25 કરોડની પાક લોન અને રૂ.63,363.68 કરોડની ટર્મ લોનનો સમાવેશ થાય છે.ખેતીના વધતા ખર્ચ,પાકના ઉત્પાદન સામેના પડકારો અને વરસાદની અનિશ્ચિતતાને કારણે ખેડૂતોની આર્થિક સ્થિતિ અંગે ચિંતા વધી રહી છે.ગુજરાતમાં પાક લોનનું બાકી ધિરાણ બિહાર અને પશ્ચિમ બંગાળ જેવા રાજ્યોની સરખામણીએ નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે.ઉપલબ્ધ આંકડા મુજબ, બિહારમાં રૂ.44,001 કરોડ અને પશ્ચિમ બંગાળમાં રૂ.38,248 કરોડની પાક લોન બાકી છે.ગુજરાતમાં પાક ધિરાણનો આંકડો બંને રાજ્યો કરતાં ઊંચો છે.જોકે, રાજ્યો વચ્ચે કૃષિ ધિરાણની સરખામણી કરતી વખતે ખેતી હેઠળનો વિસ્તાર, ખેડૂતોની સંખ્યા અને કૃષિ ઉત્પાદન જેવા પરિબળો પણ ધ્યાનમાં લેવા જરૂરી છે.
ખેડૂતોને દરેક ખેતીની સીઝનમાં બિયારણ,ખાતર,જંતુનાશક દવાઓ, વીજળી, સિંચાઈ અને મજૂરી પાછળ મોટો ખર્ચ કરવો પડે છે.આ ખર્ચને પહોંચી વળવા ઘણા ખેડૂતો બૅન્કો પાસેથી પાક લોન લે છે.પાક તૈયાર થયા બાદ તેનું વેચાણ કરીને લોનની ચુકવણી કરવાની હોય છે.પરંતુ ઉત્પાદન ઘટે,પાકને નુકસાન થાય અથવા બજારમાં યોગ્ય ભાવ ન મળે તો ખેડૂતોની આવક પર અસર પડે છે.આવી સ્થિતિમાં આગામી સીઝન માટે ખેતીનો ખર્ચ ઊભો કરવો અને અગાઉની લોનના હપ્તા ભરવા મુશ્કેલ બની શકે છે.પાક લોન ઉપરાંત ગુજરાતના ખેડૂતો પર રૂ 63,363.68 કરોડની ટર્મ લોન પણ બાકી છે.ટ્રેક્ટર, ખેતીનાં સાધનો,ટપક સિંચાઈ અને અન્ય માળખાકીય સુવિધાઓ ઊભી કરવા માટે ખેડૂતો લાંબા ગાળાનું ધિરાણ લેતા હોય છે.આ રોકાણો ખેતીને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે,પરંતુ તેમાંથી અપેક્ષિત આવક ન મળે તો લોનની ચુકવણીનું દબાણ વધી શકે છે.આમ કૃષિ ધિરાણ ખેડૂતો માટે ખેતી ચલાવવાનું સાધન હોવા ઉપરાંત તેમની આવક અને ખર્ચ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો પડકાર પણ ઊભો કરે છે.
ખેતીના ખર્ચમાં વધારો અને હવામાનમાં થતા ફેરફારો ખેડૂતોની મુશ્કેલીઓ વધારી રહ્યા છે.અનિયમિત વરસાદ,અતિવૃષ્ટિ અને વરસાદની અછતને કારણે પાકના ઉત્પાદન પર અસર થઈ શકે છે.ખેતીમાં રોકાણ કર્યા બાદ કુદરતી પરિસ્થિતિઓ અનુકૂળ ન રહે તો ખેડૂતોને આર્થિક નુકસાન સહન કરવું પડે છે.આવી પરિસ્થિતિમાં બૅન્ક લોનની સમયસર ચુકવણી કરવી તેમના માટે વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે.ચાલુ વર્ષે દ્વારકા સહિત રાજ્યના કેટલાક વિસ્તારોમાં વરસાદની અછતને લઈને ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.વરસાદ ઓછો રહે તો વાવેતર પાકનો વિકાસ અને ઉત્પાદન પ્રભાવિત થવાની શક્યતા રહે છે.આ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને ખેડૂતો દ્વારા દુષ્કાળ જાહેર કરવાની અને યોગ્ય આર્થિક વળતર આપવાની માગ કરવામાં આવી રહી છે.અસરગ્રસ્ત ખેડૂતોને સમયસર સહાય મળે તો તેમને ખેતીમાં થયેલા નુકસાનમાંથી બહાર આવવામાં મદદ મળી શકે છે.
ગુજરાતના ખેડૂતો પર બાકી રહેલું રૂ.1.68 લાખ કરોડથી વધુનું કૃષિ ધિરાણ ખેતી ક્ષેત્રમાં બૅન્ક લોનના મોટા વ્યાપને દર્શાવે છે.ખેડૂતોની આર્થિક સ્થિતિ સુધારવા માટે ધિરાણની ઉપલબ્ધતા સાથે ખેતીના ખર્ચને નિયંત્રણમાં રાખવા,ઉપજના યોગ્ય ભાવ અપાવવા, પાક નુકસાન સામે રાહત આપવા અને વરસાદની અછત જેવી પરિસ્થિતિમાં સમયસર સહાય પહોંચાડવા પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે.ખેડૂતોની આવક સ્થિર બને અને તેઓ લોનની ચુકવણી કરી શકે તેવી પરિસ્થિતિ ઊભી કરવી કૃષિ ક્ષેત્રની લાંબા ગાળાની સદ્ધરતા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
